Europeaan worden om te overleven

'Wij zijn Europeanen!' zegt Urszula, pianiste, arrangeur en artistiek leider van het kwintet Machina del tango. 'Het geografische middelpunt van Europa bevindt zich in Polen. We komen voort uit dezelfde Zuid-Europese cultuur, we hebben hetzelfde alfabet, onze taal hoort tot dezelfde Indogermaanse taalfamilie als het Engels of het Spaans. Cultureel gezien zal de toetreding van Polen tot de Europese Unie niet veel verandering brengen.'

Maar toch! Gedurende een veertigtal jaren, onder het communisme, ontwikkelde de cultuur zich op een bijzondere manier. Kunstenaars konden hun werk niet in vrijheid maken en vooral niet in de openbaarheid brengen. De geldende ideologie moest worden gepropageerd.

'Net als in het oude Rome gaven ze het volk brood en spelen,' vertelt het echtpaar Banas. De heer en mevrouw Banas zijn de eigenaars van een particulier theater voor kinderen. 'Wij hebben twintig jaar geleden ons eigen theater opgericht, in een tijd dat particulier bezit in Polen nauwelijks bestond. We werden voortdurend gecontroleerd en gecensureerd. Om een voorstelling in de provincie te geven, moesten we iedere keer, voor elke stad en voor elke voorstelling, speciale vergunningen hebben.'

Dat is natuurlijk met de val van het communistische systeem veranderd. Er is geen censuur meer. Kunstenaars zijn eindelijk vrij om te maken wat ze willen. Maar is dat wel echt zo?

'Ik vind toch dat we een hoop hebben in te halen,' constateert Marcin Przybylski, jong acteur en zanger en een openbaring op het Festiwal Piosenki Aktorskiej 2001, een van de belangrijkste zangconcoursen in Polen. 'Ik kom net terug uit Parijs en heb daar heel veel nieuwe ideeën opgedaan voor mijn toneelvertolkingen. Wat de EU betreft, denk ik dat we dankzij het vrijere verkeer tussen de landen nieuwe inspiratie kunnen opdoen en ons waarden kunnen eigen maken die tot nu toe onbekend waren. Er is maar één ding waar ik bang voor ben. In veel Europese landen bestaan er bijna geen vaste toneelgezelschappen en in Polen spelen de meeste acteurs in hun eigen gezelschap. Dat is hun basis, een werkomgeving waarin zij zich ontwikkelen door de wisselwerking met andere acteurs. Die teamgeest is belangrijk. Mijn collega's en ik vragen ons af of dit systeem zal overleven.'

'Ik zou graag willen dat wij hier ooit cultureel centra kunnen hebben zoals ik die in België en Finland heb gezien,' zegt Slawomir Kuczmierowski dromerig, 'zo mooi en groot!' Kuczmierowski is directeur van een cultureel centrum in Warschau en een van de oprichters van een internationaal netwerk van cultureel centra, de ENCC. 'In Polen is het een ramp. Ten tijde van het oude bewind waren er vrij veel cultureel centra, met redelijke voorzieningen omdat ze volledig door de staat werden gesubsidieerd. Tegenwoordig vallen ze onder de lokale autoriteiten, die wel geld hebben, maar dat liever aan iets anders besteden dan het in culturele educatie te investeren. Ik weet dat alleen rijke landen het zich kunnen permitteren om aan culturele opvoeding te doen. Maar toch moeten we ons bewust zijn van de noodzaak ervan. Ik hoop dat er, na de opening naar Europa, een moment komt dat we voldoende rijk van geest en middelen zijn hiervoor.'

'Het is jammer dat niemand inziet dat een kind dat gewend is om naar het theater of naar een concert te gaan, over tien jaar een volwassene zal zijn die in kunst is geïnteresseerd,' valt mevrouw Banas in. 'Cultureel bewustzijn verspreidt waarden, opent nieuwe gezichtspunten. Maar tegelijkertijd levert het ook geld op. De verbeterde economische situatie van de Polen in de EU zal een positieve invloed hebben op de financiële situatie van de kunstwereld.'

'Ik moet momenteel tien uur werken om twee uur te kunnen besteden aan hetgeen ik het liefste doe - werken aan mijn tangovoorstelling,' verduidelijkt Urszula. 'Ik geef muziekles en begeleid zangstudenten. Soms ben ik te moe om nog iets te maken. Ik schaam me er een beetje voor om het te zeggen, des te meer omdat je er niet over hoort te praten, maar voor ons betekent de EU geld.'

Marcin: 'Op het moment dat het bruto nationaal product en de levensstandaard gaan toenemen, zullen de mensen meer geld te besteden hebben, ook aan cultuur. Men zal er meer behoefte aan krijgen.'

Wat nu nog in Polen ontbreekt en wat vanwege juridische veranderingen geregeld zal worden, is een wet die het voor particuliere instellingen aantrekkelijker maakt om in cultuur te investeren. 'Sponsors kunnen het niet van de belasting aftrekken als ze culturele evenementen hebben gefinancierd,' vertelt Agnieszka Korytkowska, producente van theatervoorstellingen, films en recitals, 'dus ze hebben er niet veel belang bij om dat te doen. Ze komen liever in de publiciteit op plaatsen waar het hun meer zal opleveren. In Polen ontbreken er ook belangrijke staatsprijzen voor instellingen die geld stoppen in kunst en cultuur. Dergelijke prijzen zouden eventuele sponsors kunnen aanmoedigen om te investeren. Voor mij zou onze toetreding tot de EU consequenties kunnen hebben op dit gebied en ook betaling tussen landen kunnen vergemakkelijken. We wilden een keer in Polen het werk van een Oostenrijkse dramaturg in productie nemen en hadden een buitenlandse sponsor gevonden, die het budget van dit project voor 150 procent kon dekken. Het was niet mogelijk dat hij het geld rechtstreeks stortte op de rekening van de organisatie die de voorstelling produceerde, dus we hebben de wet moeten omzeilen om het project te kunnen uitvoeren.'

'Ik hoop,' voegt Urszula nog toe, 'dat er met de toetreding tot de EU een nieuwe afzetmarkt zal opengaan. Ik zal met mijn groep meer kans hebben om ons in het buitenland te presenteren, we zullen meer mogelijkheden hebben. Gelukkig is onze kunst internationaal.' Acteurs, die zich van gesproken taal bedienen en maar zelden goed een tweede of derde taal spreken, zullen veel meer moeite hebben om hun producties buiten de Poolse grens te verkopen. Om die reden zullen zij altijd aan hun geboortegrond verankerd blijven. 'Vanuit dat oogpunt,' zegt Marcin, 'geloof ik dat de toetreding van Polen tot de EU niet veel invloed zal hebben op de situatie van mij en mijn collega-acteurs.'